W IV kwartale życia dziecko w dalszym ciągu poznaje przedmioty przez bezpośredni i fizyczny z nimi kontakt. W tym okresie znacznie wzrasta zdolność skupienia uwagi; dziecko potrafi dłużej (przez kilka minut) bawić się jedną zabawką.

Obserwując sposób, w jaki radzi sobie dziecko w trudnych sytuacjach, możemy zauważyć u niego rozwój procesu myślenia. Jeśli np. dziecko nie może dosięgnąć zabawki bezpośrednio, potrafi uchwycić ją, ciągnąc za sznurek, do którego jest ona przywiązana. Przejawem rozumienia i pamięci jest również celowość w zachowaniu się dziecka podczas zabawy, w której chowamy jakiś przedmiot. Poprzednio wyrażało głównie swoje zdziwienie czy żal z powodu nagle znikającej zabawki ? teraz energicznie odrzuci pieluszkę odnajdując ukryty przedmiot.
W tym okresie dziecko poznaje i zapamiętuje nie tylko cechy przedmiotów, ale i ich nazwy. Samo jeszcze nie potrafi przedmiotów nazywać, ale kojarzy już odpowiednie słowa ze znanymi przedmiotami, osobami, sytuacjami. Na nasze życzenie pokaże palcem, gdzie jest lala, piłka czy klocek.

W IV kwartale stopniowo zaczyna już rozwijać się mowa. W dziewiątym-dziesiątym miesiącu życia dziecko reaguje już na bodźce słowne radosnym ożywieniem, nie tylko w zależności od tego, kto i jakim tonem do niego przemawia, lecz także reaguje na treść wypowiadanych do niego słów. Szczególnie wyraźna jest reakcja na słowa, które skojarzone są z jakąś sytuacją czy gestem (“chodź” “daj” ? poparte wyciągnięciem rąk).

Dziecko już nie tylko rozumie, ale i zapamiętuje to, czego je nauczyliśmy (pa-pa, kosi-kosi). Rozumienie słów to tzw. mowa bierna. Duża w tym okresie aktywność dziecka, silna potrzeba poznania wszystkiego przez dotknięcie, może czasem mieć niebezpieczne skutki: rozbicie czegoś, zniszczenie, skaleczenie się. Potrzebna jest więc czasem interwencja dorosłego ? zakaz wykonywania jakiejś czynności. Stanowcze, spokojne wyraźne ?nie wolno” dziecko zaczyna już rozumieć ? na moment przerywa wykonywaną czynność. W sytuacjach niepożądanych czy rzeczywiście niebezpiecznych dla dziecka musimy stosować takie zakazy. Jednakże zbyt wiele zakazów nie jest wskazane, ponieważ wpływa na blokowanie aktywności dziecka, niezbędnej dla poznania świata i zdobycia doświadczenia. Dziecko bowiem nie rozumie jeszcze, że działamy dla jego dobra, jest tylko rozżalone, że udaremnia się jego zabawę.

Dalszym etapem w rozwoju mowy dziecka jest wypowiadanie słów, aktywne posługiwanie się językiem ? rozwój tzw. mowy czynnej. Pierwsze słowa wypowiedziane przez dziecko przypominają bardzo gaworzenie. Są to jedno- lub dwusylabowe wyrazy o powtarzających się sylabach: da, barn, mam, tata, baba, lala, pa-pa, da-da, itp. Rola rodziców jest tutaj niezmiernie ważna. Bez ich pomocy dziecko nie nauczy się mówić. Jeżeli poświęcają oni dziecku mało czasu, niewiele do niego mówią ? rozwój mowy będzie prawdopodobnie opóźniony, co może mieć znaczenie dla późniejszego rozwoju umysłowego dziecka. Szczególnie istotny jest kontakt słowny rodziców z dzieckiem, które wychowuje się w żłobku.

W tym okresie powinniśmy mówić do dziecka dużo, w każdej sytuacji komentując to, co robimy. Staramy się mówić wyraźnie, wolno, używając prostych słów. Nazywamy każdy pokazywany przedmiot. Dziecko roczne powinno już wymawiać około 2?5 wyrazów.

Często zdarza się, że w momencie, gdy dziecko zaczyna chodzić, następuje zahamowanie, a czasem nawet i cofnięcie osiągniętego rozwoju mowy. Związane to jest z silną koncentracją dziecka na nauce chodzenia, co uniemożliwia mu jednocześnie “zajmowanie się” mową. Jest to okres przejściowy i z chwilą gdy dziecko nauczy się już chodzić, rozwój mowy będzie przebiegał znowu prawidłowo.

Wskazówki wychowawcze i porady

1. Nie należy dawać dziecku zbyt wielu zabawek naraz. Te same zabawki, podane po pewnym czasie, będą dla niego znowu atrakcyjne, jak nowe. Zabawki dajemy dziecku zestawami, np. klocki i wiaderko.
2. Bawimy się z dzieckiem w chowanie zabawek i nakłaniamy dziecko do ich szukania.
3. Opowiadamy dziecku o tym, co dzieje się dookoła. Nazywamy każdą wykonywaną czynność i pokazywany przedmiot.
4. Pokazujemy na sobie poszczególne części ciała, nazywamy je, następnie nakłaniamy dziecko do wskazania ich na sobie, potem na lalce.
5. Należy uczyć dziecko rozumienia i wykonywania prostych poleceń (daj, przynieś, chodź, itp.). Pamiętajmy przy tym, żeby podziękować za każde wypełnione polecenie. W ten sposób nagradzamy dziecko i uczymy -form grzecznościowych.
6. Wprowadzamy pierwsze nakazy i zakazy (?nie wolno”).
7. Prosimy dziecko o pokazywanie czy podawanie nazywanych przedmiotów ?pokaż gdzie jest lala”, ?daj pieska”. Takie “ćwiczenie” jest dla nas sprawdzianem zasobu słów znanych dziecku. Natomiast dla niego jest to nauka, utrwalenie słów znanych, poznawanie nowych.
8. Cierpliwie, wielokrotnie zachęcamy dziecko do powtarzania prostych słów. Można wprowadzać do mowy dziecka wyrazy dźwiękonaśladowcze, które są odpowiednikiem dźwięków wydawanych przez istoty żywe i przedmioty, np. krowa: mu-mu, kot: miau-miau, pies: hau-hau, auto: tu-tu, zegar: tik-tik itp.
9. Dziecko szybciej nauczy się poprawnie mówić, jeżeli będziemy do niego przemawiać wyraźnie, językiem prostym, bez spieszczeń i zdrobnień.